| |
KANUNUN TARİHÇESİ
KANUNUN BÖLÜMLERİ
KANUNDA OLASI SORUNLAR VE KANUN ARIZA ÇEŞİTLERİ
KANUN DERSLERİ HAKKINDA
KANUN SATIN ALIRKEN DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR
KANUN İCRASINDA KULLANILAN APARATLAR
KANUN BAKIMI
KANUNUN TARİHÇESİ
Kanun enstrümanının Türk bilginlerinden Farabi tarafından icad ettiği tevatür edilse de daha gerçekçi bir yaklaşım, tarihsel süreç içersinde doğudan batıya seyahat ederken evrim geçirip bugünki morfolojisine ulaştığıdır (Farabi, kanun üzerinde modifikasyonlar yapmış olabilir). Uzak doğu ve orta asyada kanunun atası sayılabilecek nitelikte enstrümanlara rastlanmaktadır. Mandal mekanizması ise, yakın bir geçmişte Türkiyede bulunmuş ve uygulanmıştır. Daha önceleri ise, mandal mekanızması yerine, sol el başparmak tırnağı ya da sürgü ile teli kısaltarak diyez ve bemoller elde edilmiştir. Kanun, bugün başta Türkiye olmak üzere İran, Azerbeycan, Ermenistan, Yunanistan ve tüm Arap ülkelerinde icra edilen gözde bir enstrümandır. Akraba olduğu düşünülen enstrümanlardan biri de “SANTUR”dur.
KANUNUN BÖLÜMLERİ
GÖĞÜS:
Rezonans veya ses tablası da denir. Göğüs üzerinde kafesler vardır. Kanun göğsünün imalatında çınar ağacı tercih sebebidir. Kanunun karakteristik sesinin en belirleyici unsurlarındandır.
SIRT:
Kanunun kucağa oturtulduğu arka paneldir.
EŞİK:
Köprü de denilen bölüm tellerin yükseklik kazanmasını sağlar. Kanun kucağa alındığında,sağda derinin üstünde konuşlanmıştır. Tellerde üretilen ses dalgaları, eşik vasıtasıyla da gövdeye ulaştırılır.
DERİ:
Eşiğin kanuna bastığı bölümdür. Eskiden oğlak, dana, balık gibi hayvansal deriler kullanılırdı. Günümüzde sentetik (yapay) deriler tercih edilmektedir. Kanun kucağa alındığında en sağda bulunur. Kanunda deri ,sesin oluşumunda önem arz eden unsurlardandır. Zamanla kanunda, derinin patlaması, yırtılması gibi sorunlar hasıl olabilir.
PATİKLER:
Eşik ayakları ile deri arasındaki tampon bölgedir. Eşik ayaklarının deriyi yırtması veya delmesini engelleyen yayvan,dikdörtgen geometride imal edilirler. Zira tel gerilimlerinden dolayı ciddi bir yükleme sözkonusudur. Patikler gerilimden kaynaklanan yüklemeyi deri üzerine yayarak basıncı dağıtırlar.
MANDALLAR:
Diyez ve bemolleri ayarlamak için kullanılan, metal alaşım malzemeden imal edilmiş aksamlardır.Türk müziğinin koma denilen aralıkları ile daha mikro ve makro tonal aralıkları temin etme imkanını sağlarlar. Kanun yapımında en fazla özen gösterilmesi gereken bölümlerin başında gelir. Kanun kucağa alındığında sol tarafdaki diagonal (köşegen) bölgede, “mandal tahtası” üzerine monte edilmiş olarak bulunurlar.
MANDAL TAHTASI:
Mandalların monte edildiği sert ahşap platformdur. Kullanılan ağaç malzemenin sertlik derecesi önem arz eder (Abanoz kullanılabilir. Mandalları monte etme işlemine beylik olarak “mandal çakma” da denilmektedir).
BURGULAR:
Kanunun sol tarafındaki köşegen üzerinde bulunan; tellerin bağlandığı ve akort edilmek için “burularak” çevrildiği tahta çubuklardır. Burulma işlemine müsait bir malzemeden imal edilmesinde fayda vardır. Zira çok sert malzeme kırılır;çok yumuşak malzeme ise süner.
BURGU TAHTASI:
Burguların yerleştirildiği ve içersinde döndürüldüğü deliklerin bulunduğu tahta paneldir. Yine burguların hemen altında, sol köşegen üzerindedir. Burgularla uyumu önem arz eder. ”Sert burguya daha yumuşak tahta, yumuşak burguya da daha sert tahta“ formülü geleneksel (beylik) olarak uygulanmaktadır.
TELLER:
Sesi oluşturan temel unsurdur (ses kaynağı). Önceleri, tel malzemesi olarak hayvan barsağı kullanılırdı. Sonraları ve günümüzde polimer kimyanın gelişmesiyle birlikte naylon türevi teller kullanılmaktadır.Özellikle, Dupont markası tercih sebebidir. 24 sesli kanunlarda 3*24=72; 25 sesli kanunlarda 3*25=75; 26 sesli kanunlarda 3*26=78 tel mevcuttur. Kanun telleri, çalma sıklığı, mızrap tuşe şiddeti, kopma v.b. etmenlere bağlı olarak değiştirilmelidir. Yine akort yapılırken aynı sesi veren tellerde tını uyuşmazlığı olması durumunda ilgili teller değiştirilmelidir. Kanun tellerinin kalınlıkları, çaplarına göre mm (milimetre) cinsinden sınıflandırılmıştır. Pest seslerden tiz seslere doğru tel kalınlıkları (çapları), kademeli olarak küçülmektedir.
SÜRGÜ ve TEL BAĞLAMA PANELİ:
Kanun kucak pozisyonundayken sağ yanda bulunan cetvel şeklindeki hareketli sürgü ve onun altındaki oluk şeklindeki kanaldır. Kanun kucak pozisyonundayken, sağ yandaki sürgü geriye çekilir. Böylece tel bağlama paneli açılır. Panel içerisinde içinden tellerin geçirildiği delikler vardır. Teller bu deliklerden geçirilerek bağlanır. Özel tel bağlama şekilleri mevcuttur.
KANUNDA OLASI SORUNLAR VE KANUN ARIZA ÇEŞİTLERİ
BİR KANUN USTASININ MÜDAHELESİNİ GEREKTİREN SORUNLAR
– BİREYSEL OLARAK ÇÖZÜLEBİLECEK SORUNLAR
USTA MÜDAHELESİ GEREKTİREN SORUNLAR:
1) DERİNİN PATLAMASI,YIRTILMASI
2) EŞİK KIRILMASI,DÜŞMESİ VEYA MALZEMENİN DEFORMASYON
3) GÖVDENİN ALABİLECEĞİ HASAR
4) GERİLİMDEN DOLAYI DÖNME
5) GÖĞSÜN KABARMASI
6) MANDALLARDA TESVİYE VEYA MONTAJ GEREKTİREBİLECEK SORUNLAR
7) BURGULARIN KIRILMASI SEBEBİYLE YENİ BURGU TEMİNİ
8) KANUN İLE İLGİLİ TEMİZLİK, CİLA V.B HER TÜR BAKIM
BİREYSEL ÇÖZÜMLÜ SORUNLAR:Tel değiştirme, burgu değiştirme, kişisel beceriye göre devrilmiş bir eşiği eski haline getirme
KANUN DERSLERİ HAKKINDA
KANUN ÖĞRENİMİNDE KARŞILAŞILAN GÜÇLÜKLER
1) Sol elin zayıf oluşu (Tersi olarak solaklarda da sağ elin zayıflığı): Gerek güç gerekse sürat olarak bir elimiz diğerinden zayıftır.Kanunda üstesinden gelinmesi gereken zorluklardan birisidir.
2) Sağsol el balansı ve koordinasyonu:Gerek şiddet, gerekse senkron olarak sağ ve sol elin mızrap tonlarını (tuşe) birbirine uyumlu hale getirmek;melodileri sağ ve sol ele taksim etmek; sağ ve sol elin fonksiyonlarını (işlevlerini) koordineli hale getirmek.
3) Mandal Değiştirme: Mandallar, icra esnasında, sol el ile değiştirilir. Sağ el melodiyi çalarken sol el de gereken mandal değişikliğini yapar.Bir anlamda beyni 2'ye bölme becerisi gerektirir. Üstelik bu iş, serilik gerektiren melodilerde daha da zorlaşır.
4) Akort: 72, 75 veya 78 teli uyumlu hale getirmek gerçekten meşekkatli bir iştir. Üstelik iyi bir kulak ve bilek gücü gerektirir. Bir sıkıntı da burguların boşalması veya sabitlenememesidir. İcradaki ustalık ile paralel olarak akort yapma becerisi de gelişir. Akordu muhafaza etmek de ayrıca pekçok unsura bağlıdır (Nem, basınç, sıcaklık, Kanunun oturmuşluğu v.b.)
5) Notayı takip ederek kanun çalmak: Bilinmeyen bir müzikal eserin notasına bakarak eşzamanlı olarak o eseri çalmak aynı anda pek çok beceriyi gerektirdiğinden öğrenim aşamasında önemli güçlüklerdendir.
6) Kanunu taşımak ve korumak: Kanun enstrümanı gerek hacmi gerekse ağırlığı itibariyle taşınması zor, taşırken hasar almaya müsait bir enstrümandır. Kanun için kutu (hardcase) kılıflar tavsiye edilir.
7) Kanun tellerinin, burguların ve eşiğin değişimi
8) Kanun Bakım ve Onarımı
KANUN SATIN ALIRKEN DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR
1) KANUNUN STATİK VE MUKAVEMET AÇISINDAN SAĞLAMLIĞI:Genelde kanun enstrümanı imal edilirken, yüksek ses almak adına, kullanılan malzemenin ince tutulmasından dolayı, üzerindeki yüksek tel gerilimi, kanunda ”DÖNME” diye tabir edilen durumun ortaya çıkmasına yol açar. Çok kalın ve mukavim malzemeler kullanıldığında ise, ses kesilebilir (yüksek ses ve ton alınamaz).
2) MANDAL KALİTESİ Mandallar, kaldırılıp indirilirken metalik sesler üretmemelidir. Bunda ise mandalın döküldüğü alaşımın niteliği ve özkütlesi önem arz eder.Ayrıca icracının da mandal değiştirirken göstereceği özen de mühimdir.
Mandal Çakma: Mandallar mandal tahtasına monte edilirken (mandal çakma diye tabir edilir) Türk müziği ses sistemine uygun bir şekilde çakılması “ŞART”tır. Aksi halde yapılacak hiçbir şey yoktur. Vakit kaybetmeden kanunu satın aldığınız yetkili kişiye iade ediniz (Mandalların akort sistemiyle tutarlılığını hassas akort cihazıyla test edebilirsiniz).
3) KANUNUN SES VE TONU: Kanun seçerken sesinin, rezonans(tınlama) süresi, volümü ve tonu dikkate alınmalıdır. Ayrıca, 3 oktavdan daha geniş ses rankına sahip olması sebebiyle bas (kalın), orta ve tiz bölgelerin tınlama süreleri, ton ve volümleri de dikkate alınmalıdır. Ton olarak “metalik” olarak nitelendirilen aşırı tiz olanları veya tersi olarak “boğuk, sağır” olanları tercih edilmemelidir. Seslerin tınlama ve uzama sürelerine de dikkat edilmelidir. Sesi hemen kesilen kanunlar tercih edilmemelidir. Ses özellikleri ile sağlamlık şartları bir arada değerlendirilerek kanun satın almakta fayda vardır.
4) DANIŞMAK VE ARAŞTIRMAK: Kanun fiyatları oldukça yüksektir. Bu nedenle satın almadan önce detaylı araştırma yapmak, farklı kanun yapımcılarının kanunlarını, nitelik, estetik ve ücret kriterleri açısından kıyaslamak etmek gerekir. Ayrıca Kanun dersini alacağınız eğitmenin seçimi ve onun yönlendirmeleri de önemlidir. Görünüş açısından güzel kanunlar, ses açısından kısır olabilir. Dolayısıyla müzik aleti olmaktan çok mobilya sınıfına girer. Kanunuzu, kurumsal kimlik kazanmış; ürün garantisi verebilen ve en önemlisi saygın bir lutiye (enstrüman yapımcısı) nın elinden çıkmış kanunlar satan müzik mağazalarından satın alınız.
KANUN İCRASINDA KULLANILAN APARATLAR
1) KANUN MIZRABI: Deniz kaplumbağasının kabuğundan elde edilen “BAĞA” mızrap tavsiye edilir. Bunun dışında muhtelif boynuzlardan imal edilen kemik mızraplar da kullanılır. Plastik ve tahtadan yapılanlar önerilmez.
2) KANUN YÜKZÜĞÜ (veya yüzüğü): Mızrapları işaret parmaklarına sabitlemek için kullanılan yüzüklerdir. Ergonomik ve ortopedik olması önemlidir. İyi alaşımlardan yapılanları tercih edilmelidir. Bir müddet sonra işaret parmaklarının şeklini aldığı için kişiye mahsus hale gelmektedir. Bu yüzden, bir başkası tarafından kullanılması şeklini bozacağı için başkalarına kullandırtmamanız önerilir.
3) KANUN ANAHTARI: Burguları çevirerek kanunu akort etmek için tasarlanmış, muhtelif alaşımlardan dökülmüş anahtardır. Anahtar seçiminde, anahtar yuvasının burgu başları ile uyumlu olmasına dikkat edilmelidir.
4) AYAK SEHPASI: Kanunun kucak pozisyonundayken yere doğru kaymaması için icracının göbeğine doğru eğim kazanması gerekir. Bu, icra esnasındaki rahatlık ve hakimiyet açısından önemlidir. Bu sebeple, ayağı bir sehpa ile yerden belli miktar yükseltmek gerekir.
5) NOTA SEHPASI: İcra esnasında nota takip etmek için şarttır.
6) AKORT ALETİ VE DİAPOZON
7) METRONOM:Tempoyu sabitlemek için gereklidir.
8) KANUN KABI: Kutu şeklinde olanlar tercih edilmelidir. Kanunun korunması ve taşınması için gereklidir.Ara katmanında elyaf bulunduran yumuşak kumaşdan imal edilmiş kılıf çeşitleri ise kullanışsız olduğu gibi, kanunu da hasarlara açık hale getirir; akordun bozulmasına sebep olur. Tercih edilmemelidir.
KANUN BAKIMI
1) Kanunuzu çaldıktan sonra kutu kabına (hardcase) koyunuz. Kabına koyamazsanız da bulunduğunuz yerin veya evinizin hava akımlarına maruz kalmayan, sıcaklık değişimlerinin olmadığı, rutubetsiz ve korunaklı bir köşesine bırakınız. Klima, kalorifer, soba önlerine bırakmayınız. Uzun seyahatlarınızda kanunuzu kabına koymadan evvel uygun bir kumaş parçasıyla sarıp destek koruma sağlayınız. Tüm bunlar kanunuzla birlikte, akordunu da koruyan faktörlerdir.
2) Göğsü tozlanan kanunuzu, kuru bir bez parçasına sardığınız cetvel veya oklava gibi uzunca bir çubuk ile silebilirsiniz (Tellerin altından geçirerek ve nazik hareketlerle) Mandal aralarındaki tozlanmalarda ise, fazla sert olmayan diş fırçası kullanabilirsiniz.
3) Kanununuzun üstüne (göğüs,deri v.b) sıvı maddeler, sigara koru v.b. şeyler dökmemeye özen gösteriniz.
4) “Burguların yalama olması” diye tabir edilen durum ortaya çıkarsa (Burguların aşınması sebebiyle anahtarın burguları döndürememesi), sorunlu burguları, yedek olarak elinizde bulundurduğunuz sağlam burgularla değiştirebilirsiniz. Yalama olan burguları akort anahtarı ile çıkartamazsanız, kerpeten benzeri aletlerle “dikkatli bir şekilde” sökebilirsiniz.
5) Telleri düzenli olarak hafif nemli veya alkollü pamukla temizlemekte fayda vardır. Zira, kir, mızraplarla tellerin arasındaki sürtünmeyi artırmaktadır. Deforme olan telleri yenileriyle değiştiriniz. Eğer kanun dersi almaya başladıysanız, eğitmeninizden daha ilk başlarda kanun tellerini değiştirmeyi ve bağlamayı öğreniniz.
6) Elinizde daima yedek teller ve burgular bulundurunuz. Kanun satın alırken yedek burgularınızı istemeyi unutmayınız.
KAYNAKÇA:Itri İmanlı
(Yukarıdaki bilgilerden kaynak gösterilmeden alıntı yapılması yasaktır) |
|
|
|
|
|
|
