| |
Keman deyince akla gelen isimlerin başında kuşkusuz italyan virtüöz “Niccolo Paganini “ gelir. 1782 1840 yılları arasında yaşayan Paganini keman icrasını o kadar üst düzeye çıkartmıştır ki “şeytanla gizli bir ilişki kurmuş bir müzisyen olarak” ün salmıştır. Paganini,daha çok keman soloları bestelemiş, bu besteler daha sonraki dönemlerde de pek çok besteci ve keman icracısı tarafından tema seçilerek “çeşitlemeler” olarak uyarlanmış ve icra edilmiştir (örneğin, 24.caprices, Sergey Rahmaninof tarafından piyanoya uyarlanmıştır ).
“Albert Lavignac”(1846-1916 Fransız müzikolog Pedagog), keman enstrümanının orijini olarak Türklerin Oğuz kemençesini işaret etmektedir. Avrupa'da keman, biçimsel olarak bugünki morfolojisini “Viyol”(kemane) adı verilen enstrümanlardan almıştır. Kemana benzeyen en yakın örneğe, 16.yüzyılda kuzey İtalya'da rastlanmakla birlikte “Rebec” ,“Lira da braccio”(veya lyra da braccio) ,“viola d'amore” gibi viyollerin asıl kemana esin kaynağı olduğu da düşünülmektedir. Rebec(Rebek), yere yatay olarak tutularak yayla çalınan ve yuvarlak tekneli bir viyol (kemane) idi. “Kit” ise rebekten esinlenirek yapılmış daha ince hatlı bir kemaneydi. Burada “Rebab” ile rebek arasındaki kelime benzerliği de dikkat çekicidir. Ayrıca, viola d'amore gibi kimi viyollerde 7 melodi teli haricinde “7 ahenk teli” olması da ilginç noktalardan biridir. Bu ahenk telleri, esas melodi tellerinden kaynaklanan ses dalgaları ile titreşerek “armonik” sesler üretirler. Bu nedenle bu tellere armoniğin eşanlamlısı olan “uyum” anlamında “ahenk” teli ismi verilmiştir. Viola d'amour dilimize “Sinekeman” olarak çevrilmiş olup Türk Müziğinde de kullanılmıştır. Günümüzde nadiren rastlansa de kimi icracılar tarafından hala kullanılmaktadır.
Çağımızdaki şekliyle keman, 4 telli (Batı müziğine göre kemanda açık tellerin akordu: sol: 4.tel re: 3.tel la: 2.tel mi:1.tel ), perdesiz ve yaylı bir enstrüman olup “arşe” adı verilen yay ile çalınır. Genel olarak arşeye, hakiki at kılı veya naylon türevi kıllar gerilmektedir. İcraya başlamadan önce, tellerin titreşmesini sağlayacak sürtünmeyi sağlamak için arşe kıllarına “reçine” sürülür.
- KEMANIN BÖLÜMLERİ
- TÜRK MÜZİĞİNDE KEMAN
- TÜRK MÜZİĞİ KEMAN AKORDU
- KEMAN SATIN ALIRKEN DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR
KEMANIN BÖLÜMLERİ
1) ÖN KAPAK (göğüs): İmalatında Ladin veya çam ağacı tercih edilir. Göğüs üzerinde, sağlı sollu birbirine simetrik 2 adet “ses deliği” yer alır (Bu deliklerin şekli el yazısı ile küçük f harfini andırır). Göğsün altına, uzunlamasına “bas balkon” adı verilen çubuk yapıştırılarak, hem sesin göğüs üzerindeki yayılımı hem de tel geriliminden kaynaklanan yüklemeye karşı ek mukavemet sağlanır. Yine, tel gerilimlerinden kaynaklanan yüklemeye karşı göğüsün hafif kavisli bir yapısı vardır. Göğüs cilasının kemanın ses karakteristikleri üzerinde önemli etkisi vardır.
2) ARKA KAPAK: Akçaağaç (kelebek) ağacı tercih edilir. Cilası da ses karakteristikleri üzerinde önem arz eder.
3) YANLIK: Ön kapakla arka kapak arasındaki yanal bölümdür. Göğüs, arka kapak ve yanlıklar, takozlarla desteklenerek birbirlerine yapıştırılırlar. Göğüs, arka kapak ve yanlıklara bir bütün olarak “Gövde” de denir.
4) SAP, SALYANGOZ, BURGU DELİKLERİ, BURGULAR, PERDELİK (KLAVYE): Sapın üzerinde tellere parmakla basılarak seslerin elde edildiği siyah abanoz klavye vardır. Klavye bölümünün bitiminde hafif bir kıvrımsal eğimle burgu delikleri ve 4 adet siyah abanoz akort burguları yer alır. Burguların ötesinde, en uçta ise yanal görünümünün salyangozu andırması sebebiyle salyangoz olarak adlandırılan helezonik hatlı sap ucu yer alır.
5) EŞİK, CAN DİREĞİ, KUYRUK: Gövdenin içine, köprünün hemen hemen altına, kapaklar arası ses titreşimlerinin iletimini sağlamak için “Can direği” takılır. Eşik ise, telleri yükselten ve düzgün bir şekilde sapa ulaşmasını sağlayan köprüdür. Eşiğin arka tarafında, tellerin bağlanmasını sağlayan ve üzerinde ekseriyetle hassas akort ayarı yapmaya yarayan “fiks” denilen metal aksamların bulunduğu “kuyruk” bölümü bulunur. Kuyruğun abanoz ağacından olması tercih edilir. Kuyruk, ”düğme” denilen bölüm vasıtasıyla kemanın arkasında sabitlenir.
6)TELLER VE ARŞE: Arşe, kemanın tellerinden ses çıkmasını sağlayan, at kılları ve benzeri malzemelerin gerilmiş olduğu yaydır. Çıta, Topuk, Vida, Burun ve kıllar olamak üzere esas 5 bölümlüdür. Vida çevrildiğinde topuğun hareket etmesiyle üzerindeki kıllar gerilir. Sürtünme yaratılarak tellerin titreştirilebilmesi için arşeye yapışkan “reçine” sürülür. Keman icrasında yay teknikleri çok büyük önem arz etmektedir. Keman telleri ise bir ucu kuyruğa bir ucuda saptaki burgulara bağlanan metal aparatlardır. Sesin oluşma mekanizmasındaki birincil kaynaktır. Burgular çevrilerek akort yapılır. Hassas akort için kuyrukdaki fikslerden yararlanılır. Eski kemanlarda “ahenk telleri”ne de rastlanmaktadır. Bu teller, esas melodi tellerinin altında olup, bu esas tellerin oluşturduğu seslerin etkisiyle titreşip, ürettikleri “armonikler”le genel sesi zenginleştiren tellerdir. Batı müziğinde “Violo d'amore” olarak adlandırılan ahenk telli kemanlara Türk Musikisinde “sine keman” adı verilmiştir (Aşkın kemanı anlamında Violin d'amore, İngilizce Love Violin).
7)ÇENELİK: Çenenin altına gelecek şekilde kemana monte edilerek kemanı tutuş ve kavrayışta kolaylık sağlar. Kemana haricen monte edildiği için kemanın bütünsel yapısı içerisinde yer almaz.
TÜRK MÜZİĞİNDE KEMAN
Türk Müziğinde kullanılan kemanın, organolojik (enstrüman bilimsel) olarak, bugün batıda kullanılmakta olan kemandan hiçbir farkı yoktur. Sadece tellerin akort edilişi farklıdır. Aslında akort seslerinin ismi de aynıdır. Ancak aynı ismi taşıyan batı müziği notaları ile Türk Müziği notalarının aynı sesleri ifade etmeyişi sebebiyle akortta da farklılıklar ortaya çıkmaktadır (Batı Müziğinin 440 Hz frekanslı la sesi Türk Müziği'nin orta “re”(neva) sesine karşılık gelmektedir).
TÜRK MÜZİĞİ KEMAN AKORDU
1.tel: mi (Hüseyniaşiran perdesi): 247.5 Hertz
2.tel: la (Dügah perdesi): 330 Hertz
3.tel: re (Neva perdesi): 440 Hertz
4.tel: sol (Gerdaniye perdesi): 586.666 Hertz (La Muhayyer sesine de akort edilebilir)
Gerek Türk Müziğinde gerekse Batı Müziğinde keman, Pisagor'un tam 5'li akort sistemi baz alınarak akort edilmektedir (Yani, sol sesinin tam 5'lisi re, re sesinin tam 5'lisi la, la sesinin tam 5'lisi mi olmak üzere sırasıyla akort gerçekleştirilmektedir). Türk Müziği ve Batı Müziği'ndeki keman icrasında da temel farklılıklar vardır. Keman tutuş ve parmak pozisyonları farklılıklar gösterir. Türk Müziğinde kemaniler, kemanın sapını sol elin avuç içine yerleştirmeyi tercih ederler. Bu nedenle, bu tutuş tarzına uygun bir parmak tekniği hasıl olmuştur. Parmaklar, Batı müziğindekine göre çok daha yatık olarak (az eğimle) klavyeye ve tellere basar. Çenelik kullanımı da keyfiyete tabidir. Batı Müziğinde ise parmaklar klavyeye mümkün mertebe dik olacak şekilde basar. Ayrıca,sol el dirseğinin 4 kademeli duruş pozisyonu vardır. Bu dirsek pozisyonlarını, parmağın basıldığı telin numarası belirler. Çenelik kullanılması ise keman icrasının önemli bir şartıdır. Kemanın, geleneksel Türk Müziği icrasında yaygın olarak ne zaman kullanılmaya başlandığı net olarak bilinmemekle birlikte, özellikle, “Sultan 1.Mahmud”'un “Donizetti Paşa”(Giuseppe Donizetti 1788-1856) maestroluğunda kurdurttuğu “Mızıkayı Humayun” adlı askeri saray bandosunun dinamo enstrümanlarından olmuş; halk arasında da gayrimüslim icracıların önderliğinde popülarite kazanmıştır. 18.Yüzyıldan önce özellikle “sinekeman (viola d'Amore)” çalan münferit icracılara da rastlanmaktadır.
KEMAN SATIN ALIRKEN DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR
1) Doğru kalıp seçimi: Kemana başlayacak kişinin yaş, kol, parmak v.b. uzunlukları göz önünde bulundurarak keman seçilmelidir. Küçükden büyüğe “ÇEYREK (1/4)”, “YARIM (2/4)”, “3 ÇEYREK (3/4)”, “TAM (4/4)” şeklinde 4 farklı kalıp keman vardır. Keman derslerine başlayan çocukların bedensel gelişimlerine paralel olarak daha büyük kalıpta kemana geçiş yapmaları gerekir. Gençler ve yetişkinlerde ise istisnai bir minyon yapılılık sözkonusu değilse tam kalıp keman seçimi uygundur.
2) Seri İmalat Keman Seçimi: Kaba tesviyeyle süratli bir şekilde üretilen “seri imalat” kemanlar ucuz olması nedeniyle rağbet görmektedir. Üstelik kabı, reçinesi, çeneliği ve arşeleriyle birlikte takım halinde ucuz bir fiyata satılmaktadır. Bu kemanlar daha çok Çin ve Çek Cumhuriyeti gibi ülkelerde üretilmektedir. Seri imalat kemanlar,keman eğitimine başlamak için uygun olabilir. Ancak, mutlaka, keman eğitmeninin denetim ve onayı altında satın alınmalıdır. Keman eğitmeninin beğenmediği kemanları iade edebileceğiniz müzik mağazaları seçmenizde fayda vardır.
3) Lutiye (Luthier:enstrüman ustası) Keman Seçimi: Sesin karakteristik özellikleri (rezonans süresi, tınısı ve volümü) dikkate alınmalıdır. Estetik, statik ve ses özellikleri bir arada değerlendirilmelidir. Satın almadan önce farklı ustaların kemanları ücret ve diğer şartlar açısından kıyaslanmalıdır.
Kaynakça:Itri İmanlı
(Kaynak belirtilmeden kısmen veya tamamen alıntı yapılması yasaktır) |
|
|
|
|
|
|
